Kỷ nguyên mới: Trong kỷ nguyên AI, con người sẽ kết nối với nhau như thế nào để cùng tạo ra giá trị?

Ngày đăng: 14:37 01/07/2026 - Lượt xem: 82

Bà Nguyễn Ngọc Thanh Thảo - Phó chủ tịch Hội đồng Tư vấn đầu tư, pháp lý và tài chính Thế kỷ XXI đang chứng kiến một trong những bước ngoặt lớn của công nghệ kể từ sau cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất. Internet đã kết nối con người với thông tin. Vậy trí tuệ nhân tạo sẽ kết nối con người với điều gì? Đó không chỉ là một câu hỏi về công nghệ, mà còn là câu hỏi về cách con người học tập, hợp tác và kiến tạo giá trị trong kỷ nguyên số.

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI), đặc biệt là các mô hình AI tạo sinh (Generative AI), đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp nhận tri thức, tư duy, sáng tạo, hợp tác và xây dựng các mối quan hệ trong xã hội.

Chỉ trong vài năm, AI đã chuyển từ một công nghệ dành cho các phòng thí nghiệm nghiên cứu thành công cụ được hàng trăm triệu người sử dụng hàng ngày. Từ học tập, nghiên cứu, thiết kế, lập trình, chăm sóc khách hàng cho đến sáng tạo nội dung, AI đang trở thành một phần của môi trường số. Giá trị lớn nhất của AI không chỉ nằm ở việc giúp con người hoàn thành công việc nhanh hơn hay tiết kiệm chi phí, mà còn ở khả năng mở ra những hình thức kết nối mới giữa con người với con người, giữa con người với tri thức và giữa con người với các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Theo báo cáo Top 10 Emerging Technologies of 2024 của World Economic Forum, những tiến bộ trong AI đang thúc đẩy các mô hình hợp tác mới giữa con người và máy móc, góp phần giải quyết những thách thức phức tạp về kinh tế, xã hội và môi trường.

Song song với đó, các nhà nghiên cứu trên A new sociology of humans and machines cho rằng AI đang mở ra một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu xã hội học, nơi các hệ thống thông minh không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành một thành phần tham gia vào mạng lưới tương tác xã hội. Điều này đặt nền móng cho một cách hiểu mới về "kết nối" trong kỷ nguyên số.

Bài viết này tiếp cận AI không chỉ dưới góc độ công nghệ, mà như một nền tảng kết nối con người, tri thức và cộng đồng trong kỷ nguyên số

1. AI ĐANG TÁI ĐỊNH NGHĨA KHÁI NIỆM KẾT NỐI

Trong nhiều thập kỷ, khái niệm "kết nối" chủ yếu được hiểu là quá trình truyền tải thông tin giữa các cá nhân thông qua điện thoại, thư điện tử hay mạng xã hội. Mục tiêu của kết nối khi đó là giúp thông tin được trao đổi nhanh hơn, thuận tiện hơn và vượt qua giới hạn về không gian.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) đang mở rộng khái niệm này theo một hướng hoàn toàn mới. Kết nối không còn chỉ dừng lại ở việc truyền tải thông tin, mà đang trở thành quá trình liên kết tri thức, con người và nguồn lực để cùng tạo ra giá trị.

Thay vì chỉ đóng vai trò là công cụ tìm kiếm hoặc xử lý dữ liệu, AI ngày nay trở thành cầu nối giúp con người tiếp cận đúng tri thức, kết nối với đúng nguồn lực và hợp tác với đúng cộng đồng. Có thể khái quát vai trò đó qua bốn phương diện sau:

• Kết nối tri thức: AI tổng hợp và liên kết thông tin từ nhiều lĩnh vực khác nhau, giúp con người tiếp cận tri thức nhanh hơn, toàn diện hơn và có khả năng nhìn nhận vấn đề dưới nhiều góc độ.
• Kết nối chuyên gia: AI giúp những cá nhân có cùng chuyên môn, mối quan tâm hoặc mục tiêu dễ dàng tìm thấy nhau, mở rộng cơ hội hợp tác vượt qua rào cản về địa lý, ngôn ngữ và lĩnh vực hoạt động.
• Kết nối dữ liệu: AI liên kết các nguồn dữ liệu phân tán thành những hệ thống thông tin có cấu trúc, từ đó hỗ trợ phân tích, dự báo và đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm.
• Kết nối cộng đồng: AI trở thành chất xúc tác cho sự hình thành của các cộng đồng học tập, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, nơi mọi người cùng chia sẻ tri thức, phát triển ý tưởng và giải quyết các vấn đề chung.

Chính nhờ khả năng kết nối đó, AI không chỉ nâng cao hiệu quả xử lý thông tin mà còn mở rộng năng lực tư duy và hợp tác của con người. Khi tri thức được liên kết, dữ liệu được khai thác hiệu quả và những cá nhân có cùng mục tiêu được kết nối với nhau, giá trị tạo ra không còn là kết quả của một cá nhân riêng lẻ mà là thành quả của quá trình cộng tác trong một hệ sinh thái mở.

Có thể thấy, AI đang tái định nghĩa bản chất của sự kết nối. Nếu trước đây kết nối chủ yếu nhằm truyền tải thông tin thì trong kỷ nguyên AI, kết nối đã trở thành quá trình liên kết tri thức, con người và cộng đồng để cùng kiến tạo giá trị. Đây cũng chính là nền tảng cho những mô hình cộng đồng mới được hình thành trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Kết nối con người trong môi trường số.

2. TỪ CÔNG CỤ GIA TĂNG NĂNG SUẤT ĐẾN NỀN TẢNG KẾT NỐI CỘNG ĐỒNG

Nếu ở giai đoạn đầu AI được biết đến chủ yếu như một công cụ giúp nâng cao năng suất lao động, thì ngày nay vai trò của công nghệ này đang mở rộng sang một phương diện quan trọng hơn: kết nối con người.

Ban đầu, người dùng tìm đến AI để hỗ trợ viết văn bản, dịch thuật, lập trình, phân tích dữ liệu hoặc tự động hóa các công việc lặp đi lặp lại. Những ứng dụng này giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao hiệu quả công việc và mở rộng khả năng xử lý thông tin của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, khi AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, giá trị của nó không còn giới hạn trong việc hỗ trợ từng người dùng riêng lẻ mà bắt đầu tạo ra những hình thức hợp tác mới giữa con người với con người.

Nghiên cứu A New Sociology of Humans and Machines đăng trên Nature Human Behaviour cho rằng AI đang hình thành những mô hình tương tác mới không chỉ giữa con người và máy móc mà còn giữa các cộng đồng sử dụng AI. Thay vì làm việc độc lập, ngày càng nhiều cá nhân tham gia vào các mạng lưới trực tuyến để chia sẻ kinh nghiệm, trao đổi phương pháp làm việc, cùng phát triển ý tưởng và hợp tác giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Xu hướng này được thể hiện rõ qua sự phát triển của nhiều cộng đồng AI trên phạm vi toàn cầu. Các nền tảng như Hugging Face đã xây dựng một hệ sinh thái mở để các nhà nghiên cứu và lập trình viên cùng chia sẻ mô hình AI, bộ dữ liệu và công cụ phát triển. Kaggle trở thành cộng đồng nơi hàng triệu thành viên cùng học tập, thi đấu và giải quyết các bài toán khoa học dữ liệu. DeepLearning.AI tạo ra mạng lưới đào tạo và kết nối những người học AI trên toàn thế giới, trong khi các cộng đồng về Prompt Engineering, GitHub Copilot hay OpenAI Community giúp người dùng liên tục trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ cách ứng dụng AI trong học tập, nghiên cứu và công việc.

Điều đáng chú ý là AI không trực tiếp tạo ra các cộng đồng này. Điều AI tạo ra là một ngôn ngữ chung. Khi hàng triệu người cùng sử dụng những công cụ, mô hình và phương pháp làm việc tương tự, họ có nhiều cơ hội hơn để gặp gỡ, học hỏi và hợp tác, bất kể khác biệt về quốc gia, ngôn ngữ hay lĩnh vực chuyên môn. Chính nhu cầu học tập, chia sẻ và đổi mới đã biến AI thành chất xúc tác cho sự hình thành của những cộng đồng sáng tạo trên quy mô toàn cầu.

Có thể thấy, giá trị lớn nhất của AI không chỉ nằm ở việc giúp mỗi cá nhân làm việc hiệu quả hơn mà còn ở khả năng kết nối những cá nhân ấy thành các cộng đồng cùng học hỏi, cùng sáng tạo và cùng tạo ra giá trị. Đây cũng là bước chuyển quan trọng từ việc xem AI như một công cụ gia tăng năng suất sang việc nhìn nhận AI như một nền tảng kết nối con người trong kỷ nguyên số.

3. AI LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM: NỀN TẢNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Khi AI ngày càng hiện diện trong mọi lĩnh vực của đời sống, từ giáo dục, y tế, tài chính đến quản trị doanh nghiệp, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Công nghệ đang phục vụ con người hay con người đang dần thích nghi để phục vụ công nghệ?

Đây chính là lý do khái niệm Human-Centered AI (AI lấy con người làm trung tâm) trở thành một trong những định hướng quan trọng nhất trong quá trình phát triển AI hiện nay. Thay vì chỉ tập trung vào hiệu suất, tốc độ xử lý hay khả năng tự động hóa, Human-Centered AI nhấn mạnh rằng mọi ứng dụng AI cần được thiết kế nhằm nâng cao năng lực, sự sáng tạo, chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của con người.

Thực tế cho thấy những tổ chức thành công trong kỷ nguyên AI thường không phải là những tổ chức sở hữu công nghệ mạnh nhất, mà là những tổ chức biết kết hợp hài hòa giữa năng lực công nghệ và giá trị con người. AI có thể phân tích hàng triệu dòng dữ liệu trong vài giây, nhưng khả năng đồng cảm, trực giác đạo đức, tư duy chiến lược và trách nhiệm xã hội vẫn là những phẩm chất đặc trưng của con người.

Chính vì vậy, tương lai của AI không nằm ở việc thay thế con người mà nằm ở việc giúp con người trở nên hiệu quả, sáng tạo và nhân văn hơn.

4. TỪ ARTIFICIAL INTELLIGENCE ĐẾN AUGMENTED INTELLIGENCE

Sau khi chứng kiến khả năng kết nối con người, tri thức và cộng đồng, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Mục tiêu cuối cùng của trí tuệ nhân tạo là gì?

Trong nhiều năm, các cuộc tranh luận về AI thường xoay quanh câu hỏi: "Liệu AI có thay thế con người hay không?" Đây cũng là một trong những chủ đề thu hút nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu, doanh nghiệp và xã hội.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển của AI đang cho thấy một hướng tiếp cận khác. Ngày càng nhiều chuyên gia công nghệ và tổ chức nghiên cứu cho rằng giá trị lớn nhất của AI không nằm ở việc thay thế con người, mà ở khả năng mở rộng năng lực của con người. Từ đó, khái niệm Augmented Intelligence (Trí tuệ tăng cường) dần được hình thành và trở thành một định hướng quan trọng trong quá trình phát triển AI hiện đại.

Khái niệm này được nhiều doanh nghiệp công nghệ và tổ chức nghiên cứu, tiêu biểu như IBM, thúc đẩy nhằm nhấn mạnh rằng AI nên được xem là công cụ hỗ trợ con người, thay vì thay thế con người. Nếu Artificial Intelligence tập trung vào việc phát triển các hệ thống có khả năng thực hiện những nhiệm vụ vốn đòi hỏi trí thông minh của con người, thì Augmented Intelligence hướng tới việc sử dụng AI để nâng cao khả năng nhận thức, phân tích, sáng tạo và ra quyết định của con người.

Trong mô hình này, AI và con người không cạnh tranh mà bổ sung cho nhau, mỗi bên phát huy những thế mạnh riêng.

Có thể thấy, AI vượt trội về tốc độ tính toán, khả năng xử lý dữ liệu và phát hiện các quy luật mà con người khó nhận ra trong thời gian ngắn. Ngược lại, con người vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc xác định mục tiêu, cân nhắc các giá trị đạo đức, thấu hiểu bối cảnh xã hội và chịu trách nhiệm đối với mọi quyết định. Chính sự kết hợp này tạo nên một mô hình hợp tác, trong đó AI mở rộng năng lực của con người thay vì thay thế con người.

Từ góc nhìn đó, AI không còn đơn thuần là một công nghệ tự động hóa mà trở thành "đối tác trí tuệ" giúp con người học tập hiệu quả hơn, sáng tạo mạnh mẽ hơn và đưa ra những quyết định có cơ sở hơn. Đây cũng là nền tảng của tư duy lấy con người làm trung tâm (Human-Centered AI), trong đó công nghệ được phát triển để phục vụ con người và vì sự phát triển của con người.

5. CON NGƯỜI LÀ TRUNG TÂM CỦA SỰ PHÁT TRIỂN AI

Nếu mục tiêu của trí tuệ nhân tạo là mở rộng năng lực của con người chứ không phải thay thế con người, thì một câu hỏi quan trọng được đặt ra là: AI cần được phát triển như thế nào để luôn phục vụ lợi ích của con người?

Đây cũng là lý do trong những năm gần đây, nhiều tổ chức quốc tế như Ủy ban Châu Âu (European Commission), OECD, UNESCO và NIST đã xây dựng các nguyên tắc và khung quản trị nhằm định hướng sự phát triển của AI theo hướng an toàn, có trách nhiệm và bền vững.

Điểm chung của các cách tiếp cận này là đặt con người vào vị trí trung tâm. Công nghệ không phải là mục tiêu cuối cùng mà chỉ là phương tiện để nâng cao chất lượng cuộc sống, mở rộng cơ hội phát triển và bảo vệ những giá trị cốt lõi của xã hội.

Tư duy đó được thể hiện rõ trong khái niệm Human-Centered AI (AI lấy con người làm trung tâm). Theo cách tiếp cận này, mọi hệ thống AI cần được thiết kế để hỗ trợ con người, tôn trọng phẩm giá, quyền tự do, quyền tự quyết và các quyền cơ bản. Một hệ thống AI chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp con người đưa ra những quyết định tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn và sống tốt hơn.

Điều này cũng cho thấy, thành công của AI không nên được đánh giá chỉ bằng tốc độ xử lý, độ chính xác của thuật toán hay sức mạnh tính toán, mà còn bằng mức độ AI tạo ra những giá trị tích cực cho con người và xã hội.

6. TỪ HUMAN-CENTERED AI ĐẾN TRUSTWORTHY AI

Đặt con người ở vị trí trung tâm là điều kiện tiên quyết, nhưng chỉ riêng điều đó vẫn chưa đủ. Để AI thực sự mang lại lợi ích lâu dài cho xã hội, các hệ thống AI còn cần được xây dựng trên những nguyên tắc đạo đức, cơ chế quản trị rõ ràng và tạo dựng được niềm tin đối với người sử dụng.

Chính vì vậy, bên cạnh Human-Centered AI, nhiều tổ chức quốc tế đã phát triển thêm ba cách tiếp cận bổ trợ gồm Ethical AI, Responsible AI và Trustworthy AI. Bốn cách tiếp cận này không tồn tại độc lập mà tạo thành một chuỗi logic thống nhất.

Human-Centered AI – Xác định mục tiêu

Con người là trung tâm của toàn bộ quá trình phát triển AI. Công nghệ phải phục vụ con người và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.

Ethical AI – Xây dựng nền tảng giá trị

Khi AI ngày càng tham gia vào các quyết định quan trọng, việc tuân thủ các chuẩn mực đạo đức trở thành yêu cầu tất yếu. Điều này bao gồm hạn chế thiên vị dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, bảo đảm công bằng, tôn trọng sự đa dạng và tránh gây tổn hại cho con người.

Responsible AI – Thiết lập cơ chế quản trị

Đạo đức cần được chuyển hóa thành hành động thông qua các cơ chế quản trị cụ thể. Responsible AI nhấn mạnh trách nhiệm của nhà phát triển, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các bên liên quan trong việc giám sát, đánh giá rủi ro, minh bạch và giải trình đối với các hệ thống AI.

Trustworthy AI – Xây dựng niềm tin

Mục tiêu cuối cùng của toàn bộ quá trình là hình thành AI đáng tin cậy. Theo Ủy ban Châu Âu, một hệ thống AI chỉ được coi là đáng tin cậy khi đồng thời đáp ứng ba điều kiện: hợp pháp (Lawful), có đạo đức (Ethical) và vững chắc về mặt kỹ thuật cũng như xã hội (Robust). Trên cơ sở đó, AI cần đáp ứng các yêu cầu về giám sát của con người, an toàn kỹ thuật, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư, minh bạch, công bằng, hướng tới lợi ích xã hội và môi trường, đồng thời có cơ chế trách nhiệm giải trình.

7. CON NGƯỜI, CỘNG ĐỒNG VÀ GIÁ TRỊ NHÂN VĂN TRONG KỶ NGUYÊN AI

Nếu Internet đã kết nối con người với thông tin, thì trí tuệ nhân tạo đang mở ra một giai đoạn mới, nơi con người không chỉ kết nối để trao đổi dữ liệu mà còn cùng nhau kiến tạo tri thức, chia sẻ kinh nghiệm và tạo ra những giá trị mới cho xã hội.

Một trong những dấu ấn nổi bật của kỷ nguyên AI chính là sự hình thành của các cộng đồng học tập và đổi mới sáng tạo trên quy mô toàn cầu. Nếu trước đây tri thức thường được lưu giữ trong phạm vi các tổ chức hoặc nhóm chuyên gia riêng biệt thì ngày nay, AI cùng với các nền tảng số đã giúp việc chia sẻ tri thức diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và cởi mở hơn bao giờ hết.

Nhờ AI, một người trẻ tại Việt Nam có thể học hỏi từ chuyên gia tại Hoa Kỳ, hợp tác với các nhà nghiên cứu ở châu Âu hoặc tham gia vào những dự án cộng đồng cùng các thành viên đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Khoảng cách địa lý dần được thu hẹp, rào cản ngôn ngữ từng bước được xóa bỏ và cơ hội tiếp cận tri thức trở nên bình đẳng hơn đối với nhiều người.

Khi con người biết kết hợp trí tuệ của mình với năng lực của AI, công nghệ không chỉ tạo ra hiệu quả mà còn góp phần tạo nên nhiều giá trị nhân văn cho xã hội.

Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của những cộng đồng ấy không nằm ở công nghệ mà nằm ở con người. AI có thể giúp chúng ta tìm thấy những người cùng chí hướng nhanh hơn, chia sẻ tri thức thuận tiện hơn và hợp tác hiệu quả hơn. Nhưng chính tinh thần học hỏi, sự tin cậy, trách nhiệm và khát vọng cống hiến mới là những yếu tố tạo nên sức sống lâu dài của một cộng đồng.

Trong tương lai, lợi thế cạnh tranh của mỗi cá nhân sẽ không chỉ được đo bằng lượng kiến thức họ sở hữu, mà còn bằng khả năng kết nối với những con người phù hợp, tham gia vào những cộng đồng phù hợp và cùng nhau tạo ra những giá trị vượt lên trên năng lực của từng cá nhân. Khi đó, AI không thay thế trí tuệ con người mà trở thành chất xúc tác giúp trí tuệ được lan tỏa, kết nối và phát triển.

Đó cũng chính là tinh thần của Augmented Intelligence. AI không được tạo ra để thay thế con người mà để mở rộng khả năng học hỏi, sáng tạo và hợp tác của con người. Công nghệ mang đến tốc độ, nhưng chính con người mới quyết định mục tiêu, giá trị và ý nghĩa của sự phát triển.

Nhìn lại toàn bộ hành trình của chương này, có thể thấy AI không chỉ là một bước tiến về công nghệ. AI đang từng bước trở thành cầu nối giữa con người với tri thức, giữa con người với cộng đồng và giữa những ý tưởng với những giá trị có thể tạo ra cho xã hội. Khi được phát triển theo hướng lấy con người làm trung tâm, được dẫn dắt bởi các nguyên tắc đạo đức, được quản trị có trách nhiệm và xây dựng trên nền tảng của niềm tin, AI sẽ không chỉ giúp con người làm việc hiệu quả hơn mà còn góp phần xây dựng một xã hội kết nối, sáng tạo và phát triển bền vững.

Bởi trong kỷ nguyên AI:

• Công nghệ tạo nên tốc độ.
• Trí tuệ tạo nên giá trị.
• Yêu thương tạo nên di sản.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. European Commission High-Level Expert Group on Artificial Intelligence. (2019). Ethics guidelines for trustworthy AI. European Commission.
2. (n.d.). What is augmented intelligence? IBM.
3. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2019). OECD principles on artificial intelligence. OECD.
4. Tsvetkova, M., Yasseri, T., Pescetelli, N., Cebrian, M., Lepri, B., et al. (2024). A new sociology of humans and machines. Nature Human Behaviour, 8, 1864–1876.
5. World Economic Forum. (2024). Top 10 emerging technologies of 2024. World Economic Forum.